فورسپس دندانپزشکی

فورسپس دندانپزشکی (عقل بالا و پایین)

راهنمای جامع فورسپس‌های دندانپزشکی: اصول بیومکانیک و انتخاب ابزار بر اساس رفرنس پترسون

در جراحی دهان و فک و صورت، خارج کردن دندان (Exodontia) فراتر از یک نیروی فیزیکی ساده است. طبق آنچه در کتاب جراحی دهان و فک و صورت پترسون تدریس می‌شود، کشیدن دندان در واقع جراحیِ بافت سخت است که در آن باید با کمترین تروما، اتصال الیاف پریودنتال (PDL) را قطع کرد. در این میان، فورسپس ابزاری است که نقش اهرم را ایفا می‌کند تا دندانپزشک بتواند بر مقاومت استخوان آلوئول غلبه کند.

فلسفه طراحی فورسپس دندانپزشکی؛ چرا هر دندان ابزار خاص خود را دارد؟

طراحی هر فورسپس بر اساس آناتومی دقیق دندان، تعداد ریشه‌ها و مسیر خروج آن انجام شده است. طبق اصول آکادمیک، یک فورسپس ایده‌آل باید سه ویژگی اصلی داشته باشد:

1. تطابق کامل منقار با ریشه: منقار (Beak) نباید به تاج دندان فشار بیاورد، بلکه باید روی ریشه (زیر لبه لثه) فیکس شود.
2. کنترل مرکز ثقل: طراحی دسته باید به گونه‌ای باشد که نیروی دست جراح مستقیماً به محور طولی دندان منتقل شود.
3. جلوگیری از تداخل با دندان‌های مقابل: انحنای دسته‌ها در فورسپس‌های فک بالا و پایین متفاوت است تا مانع آسیب به لب‌ها یا دندان‌های فک مقابل شود.

بررسی تخصصی فورسپس‌ دندانپزشکی فک بالا (Maxillary Forceps)

در فک بالا، استخوان آلوئول در سمت باکال نازک‌تر است، بنابراین طراحی فورسپس‌ها اجازه می‌دهد بیشترین نیرو به سمت باکال وارد شود.

۱. فورسپس‌های قدامی (شماره ۱۵۰ و مدل‌های صاف)

برای دندان‌های سانترال، لترال و نیش فک بالا، از فورسپس‌های مستقیم استفاده می‌شود.

• کتاب پترسون تاکید می‌کند که به دلیل مخروطی بودن ریشه دندان‌های قدامی بالا، فورسپس باید اجازه حرکات چرخشی (Rotational) را به جراح بدهد. منقار این فورسپس‌ها پهن و متقارن است تا تمام عرض ریشه را در بر بگیرد.

۲. فورسپس پرمولر بالا (Upper Premolars)

دندان‌های ۴ و ۵ بالا معمولاً ریشه‌های ظریف و مستعد شکستن دارند.

• طراحی S-Shape: این فورسپس‌ها دارای دو خمیدگی هستند. انحنای اول برای دسترسی به بخش خلفی دهان و انحنای دوم برای موازی شدن با محور طولی دندان.
• هشدار جراحی: از آنجا که پرمولر اول بالا اغلب دو ریشه (باکال و پالاتال) دارد، فورسپس نباید با حرکات چرخشی شدید استفاده شود؛ در غیر این صورت، نوک ریشه در داخل سوکت باقی می‌ماند.

۳. فورسپس‌های مولر بالا (تفاوت جدی راست و چپ)

مولرهای بالا سه ریشه دارند (دو باکال و یک پالاتال). به همین دلیل، فورسپس‌های مولر بالا به صورت جفتی (راست و چپ) طراحی می‌شوند.

• تشخیص آناتومیک: منقاری که دارای یک “زائده تیز” (Pointed Tip) است، همیشه باید در سمت باکال قرار گیرد تا در فضای بین دو ریشه (فورکاسیون) قفل شود. منقار ساده و گرد نیز ریشه بزرگ پالاتال را مهار می‌کند.
• فورسپس ۸۸ (نویوس): این مدل که به “فورسپس تفنگی” نیز معروف است، برای دندان‌هایی که تاج آن‌ها کاملاً تخریب شده استفاده می‌شود. طراحی منقارهای آن به گونه‌ای است که ریشه‌ها را به صورت مجزا درگیر می‌کند.

فورسپس‌ دندانپزشکی ریشه‌کش بالا (Bayonet Forceps)

فورسپس‌های “بایونت” با آن شکل خاص شبیه به نیزه، برای خارج کردن ریشه‌های باقی‌مانده یا دندان‌های عقل بالا که دسترسی به آن‌ها دشوار است، طراحی شده‌اند. باریک بودن منقارها اجازه می‌دهد جراح بدون آسیب به استخوان اطراف، مستقیماً ریشه را هدف قرار دهد.

اصول فورسپس دندانپزشکی در فک پایین؛ آناتومی و ابزارشناسی (بخش دوم)

در جراحی فک پایین، جراح با چالش تراکم بالای استخوان (Dense Bone) روبروست. برخلاف فک بالا که استخوان ماهیتی اسفنجی دارد، فک پایین دارای کورتکس ضخیمی است که اجازه مانور کمتری به دندانپزشک می‌دهد. از این رو، طراحی فورسپس‌های فک پایین کاملاً متفاوت بوده و اغلب دارای زاویه نزدیک به ۹۰ درجه بین منقار و دسته هستند تا جراح بتواند از نیروی وزن و بازوی خود بیشترین بهره را ببرد.

۱. فورسپس قدامی پایین (شماره ۱۵۱ یا مدل‌های اشکی)

برای دندان‌های سانترال، لترال و نیش فک پایین، فورسپس عمومی (Universal) ۱۵۱ رایج‌ترین ابزار است.

• آناتومی و کاربرد: منقارهای این فورسپس در خط وسط به هم نمی‌رسند و به گونه‌ای طراحی شده‌اند که روی سطح ریشه در زیر خط لثه (CEJ) قرار بگیرند.
• نکته : از آنجا که ریشه دندان‌های قدامی پایین بسیار باریک و از طرفین فشرده (M-D compressed) هستند، حرکات چرخشی در اینجا ممنوع است. فورسپس باید با حرکات ظریف لب به سمت زبان (Labio-lingual) دندان را لق کند.

۲. فورسپس پرمولر پایین

این فورسپس‌ها شباهت زیادی به مدل‌های قدامی دارند، اما منقار آن‌ها کمی پهن‌تر است تا با قطر بیشتر دندان‌های ۴ و ۵ پایین سازگار باشد. زاویه قائمه دسته به جراح اجازه می‌دهد بدون برخورد با فک بالا، نیروی عمودی لازم را وارد کند.

۳. فورسپس مولر پایین (شماره ۱۷)

این فورسپس برای دندان‌های ۶ و ۷ پایین که دارای دو ریشه (مزیال و دیستال) هستند، طراحی شده است.

• طراحی منقار: هر دو منقار این فورسپس دارای یک زائده یا “نوک تیز” هستند. چرا؟ چون مولر پایین در هر دو سمت باکال و لینگوال دارای فضای فورکاسیون (محل دوشاخه شدن ریشه) است.
• عملکرد: نوک تیز منقارها باید دقیقاً در این فضا قفل شوند تا کنترل کامل روی دندان برقرار شود.

۴. فورسپس شاخ‌گاوی (Cowhorn Forceps – شماره ۲۳)

بدون شک جذاب‌ترین و در عین حال خطرناک‌ترین ابزار در فک پایین، فورسپس کاو-هورن است. طبق رفرنس پترسون، این فورسپس بر اساس مکانیسم “گوه” (Wedge) کار می‌کند.

• بیومکانیک خاص: منقارهای این ابزار به شکل دو شاخ تیز و منحنی هستند. وقتی جراح دسته‌ها را فشار می‌دهد، این دو شاخ در فضای فورکاسیون فرو می‌روند و با فشار به استخوان بین‌ریشه‌ای، دندان را به سمت بالا “پمپ” می‌کنند.
• هشدار جراحی: اگر ریشه‌های دندان مولر به هم چسبیده باشند یا دندان هنوز به خوبی لق نشده باشد، فشار بیش از حد با شاخ‌گاوی می‌تواند منجر به شکستن استخوان آلوئول یا آسیب به دندان مجاور شود.

۵. فورسپس عقل پایین (شماره ۲۲۲)

دسترسی به مولر سوم پایین به دلیل حضور راموس فک، دشوار است. فورسپس ۲۲۲ دارای منقارهای کوتاه و دسته‌های بلند با زاویه خاص است که اجازه می‌دهد جراح در انتهای دهان مانور دهد.

اصول نگهداری و استریلزاسیون 

• آلیاژ استیل: اکثر فورسپس‌های باکیفیت از فولاد ضدزنگ سری ۴۰۰ ساخته می‌شوند تا در برابر حرارت بالای اتوکلاو (۱۳۴ درجه سانتی‌گراد) تغییر ماهیت ندهند.
• روغن‌کاری مفصل: کتاب‌های مرجع توصیه می‌کنند که پس از هر بار استریل، مفصل فورسپس با روغن‌های مخصوص (Surgical Milk) روان‌کاری شود تا از سفت شدن ابزار و “خستگی فلز” جلوگیری شود.

فورسپس‌های اطفال و تکنولوژی‌های نوین در جراحی دهان (بخش سوم)

جراحی دندان در کودکان نه تنها یک چالش تکنیکی، بلکه یک چالش مدیریت رفتار است. طبق کتاب دندانپزشکی کودکان مک‌دونالد، ابزارهای مورد استفاده برای اطفال باید به گونه‌ای باشند که علاوه بر کارایی، باعث ایجاد ترس (Dental Anxiety) در کودک نشوند.

۱. فورسپس‌های اطفال؛ ظرافت در خدمت جراحی

فورسپس‌های اطفال (Pedodontic Forceps) صرفاً نسخه‌های کوچک شده فورسپس‌های بزرگسال نیستند، بلکه تغییرات ساختاری مهمی دارند:

• ابعاد بدنه: این فورسپس‌ها بسیار کوچک‌تر طراحی شده‌اند تا به راحتی در کف دست جراح پنهان شوند. این موضوع از نظر روانشناختی بسیار مهم است؛ چرا که کودک نباید ابزارهای فلزی بزرگ و ترسناک را ببیند.
• وجود فنر (Spring-Loaded): بسیاری از فورسپس‌های اطفال دارای یک فنر در بین دو دسته هستند. این فنر باعث می‌شود دهانه فورسپس به صورت خودکار باز بماند، که کنترل جراح را در محیط کوچک دهان کودک دوچندان می‌کند.
• تطابق با آناتومی دندان‌های شیری: ریشه‌های دندان‌های شیری بسیار نازک و از هم باز (Divergent) هستند. فورسپس‌های اطفال منقارهای ظریف‌تری دارند تا از وارد کردن فشار غیرضروری که منجر به آسیب به جوانه دندان دائمی زیرین می‌شود، جلوگیری کنند.

۲. فورسپس‌های آتروماتیک (Physics Forceps)؛ انقلاب مکانیکی

در سال‌های اخیر، ابزاری به نام فیزیک فورسپس معرفی شده است که استانداردهای کتاب پترسون را به سطح جدیدی ارتقا داده است.

• عملکرد شبیه به دربازکن: این فورسپس برخلاف مدل‌های سنتی که دندان را می‌فشارند، بر اساس قانون اهرم کلاس اول کار می‌کند. یک سمت آن (Bumper) روی لثه و استخوان قرار می‌گیرد و سمت دیگر (Beak) ریشه را درگیر می‌کند.
• مزیت اصلی: این ابزار نیاز به تکان‌های شدید (Luxation) را از بین می‌برد. دندان تنها با یک فشار مداوم و ملایم از جای خود خارج می‌شود، بدون اینکه استخوان باکال آسیب ببیند. این موضوع برای جراحی‌های ایمپلنت که در آن حفظ استخوان حیاتی است، یک ضرورت محسوب می‌شود.