گلوتارآلدئید و پراستیک اسید | مقایسه کامل، مکانیسم اثر، کاربردها و نکات ایمنی
در حوزه کنترل عفونت، ضدعفونی سطح بالا (High-Level Disinfection) نقش حیاتی در ایمنسازی تجهیزات پزشکی حساس به حرارت دارد. در این میان، دو ماده بسیار مهم و پرکاربرد عبارتاند از گلوتارآلدئید (Glutaraldehyde) و پراستیک اسید (Peracetic Acid). این دو ترکیب از قویترین مواد ضدعفونیکننده محسوب میشوند و در بسیاری از مراکز درمانی، واحدهای اندوسکوپی، صنایع دارویی و غذایی استفاده میشوند.
با اینکه هر دو در دسته ضدعفونیکنندههای سطح بالا قرار دارند، اما از نظر مکانیسم اثر، طیف میکروبی، سرعت عملکرد، ایمنی، سازگاری با تجهیزات و ملاحظات زیستمحیطی تفاوتهای مهمی دارند. شناخت دقیق این تفاوتها برای انتخاب صحیح ماده ضدعفونیکننده کاملاً ضروری است.
گلوتارآلدئید چیست؟
گلوتارآلدئید یک دیآلدئید اشباع است که بهعنوان ضدعفونیکننده سطح بالا و حتی استریلکننده شیمیایی (در زمان تماس طولانی) شناخته میشود. این ماده سالهاست در بیمارستانها، بهویژه در بخش اندوسکوپی، کاربرد گسترده دارد.
مکانیسم اثر گلوتارآلدئید
گلوتارآلدئید از طریق واکنش با گروههای شیمیایی حیاتی سلول میکروبی عمل میکند:
- اتصال به گروههای آمینی پروتئینها
- پیوند با اسیدهای نوکلئیک
- غیرفعال کردن آنزیمهای حیاتی
این واکنشها باعث توقف کامل فعالیت متابولیک سلول و در نهایت مرگ میکروارگانیسم میشوند. اثر آن بیشتر تثبیتکننده پروتئین است، به همین دلیل گاهی گفته میشود سلولها را «فیکس» میکند.
پراستیک اسید چیست؟
پراستیک اسید (Peracetic Acid) یک عامل اکسیدکننده بسیار قوی است که از ترکیب پراکسید هیدروژن و اسید استیک ایجاد میشود. این ماده بهعنوان یکی از مؤثرترین مواد برای ضدعفونی سطح بالا و حتی استریلیزاسیون شیمیایی شناخته میشود.
مکانیسم اثر پراستیک اسید
پراستیک اسید از طریق اکسیداسیون شدید عمل میکند:
- تخریب غشای سلولی
- دناتوره کردن پروتئینها
- تخریب آنزیمها
- آسیب به DNA و RNA
برخلاف گلوتارآلدئید که ساختارها را تثبیت میکند، پراستیک اسید ساختار سلولی را بهطور تهاجمی تخریب میکند.
مقایسه طیف اثر میکروبی
| میکروارگانیسم | گلوتارآلدئید | پراستیک اسید |
| باکتریها | بسیار مؤثر | بسیار مؤثر |
| ویروسهای پوششدار | مؤثر | مؤثر |
| ویروسهای بدون پوشش | مؤثر | بسیار مؤثر |
| قارچها | مؤثر | مؤثر |
| مایکوباکتریوم | مؤثر | بسیار مؤثر |
| اسپورها | با زمان طولانی | سریعتر و مؤثرتر |
پراستیک اسید معمولاً عملکرد سریعتر و قویتری روی اسپورها دارد.
کاربردهای گلوتارآلدئید
گلوتارآلدئید بیشتر برای تجهیزات حساس به حرارت استفاده میشود:
- اندوسکوپهای انعطافپذیر
- لارنگوسکوپ
- تجهیزات تنفسی
- برخی ابزارهای جراحی پلاستیکی
به دلیل خاصیت تثبیتکننده، اگر شستشوی اولیه مناسب انجام نشود، میتواند بقایای آلی را «فیکس» کرده و پاکسازی را سخت کند.
کاربردهای پراستیک اسید
پراستیک اسید علاوه بر مراکز درمانی، در صنعت هم بسیار کاربرد دارد:
- سیستمهای اتوماتیک ضدعفونی اندوسکوپ
- صنایع غذایی (CIP)
- صنایع دارویی
- ضدعفونی سطوح استیل و تجهیزات فرآوری
مزیت مهم آن تجزیه به مواد بیخطرتر (آب، اکسیژن، اسید استیک) است.
سرعت عملکرد
- گلوتارآلدئید: برای ضدعفونی سطح بالا معمولاً به 20 دقیقه زمان تماس نیاز دارد.
- پراستیک اسید: در زمان کوتاهتر هم به اثربخشی بالا میرسد.
این موضوع در مراکز پرکار مثل واحد اندوسکوپی اهمیت زیادی دارد.
ایمنی و اثرات بر سلامت کارکنان
گلوتارآلدئید
- بخارات تحریککننده
- حساسیت پوستی
- مشکلات تنفسی
- نیاز به تهویه قوی
تماس مداوم با آن میتواند منجر به آسم شغلی شود.
پراستیک اسید
- بوی تند
- تحریک چشم و پوست
- اما باقیمانده سمی کمتر
- خطر تجمع بخارات کمتر از گلوتار
از نظر بهداشت حرفهای، بسیاری مراکز در حال جایگزینی گلوتار با پراستیک اسید هستند.
سازگاری با تجهیزات
| ویژگی | گلوتارآلدئید | پراستیک اسید |
| خوردگی فلز | کم | ممکن است در غلظت بالا |
| آسیب به پلاستیک | کم | وابسته به نوع پلیمر |
| باقیمانده سمی | ممکن است | بسیار کم |
| نیاز به شستشوی نهایی | حتماً | بله |
اثر مواد آلی
گلوتارآلدئید در حضور مواد آلی کمتر غیرفعال میشود، اما میتواند آنها را تثبیت کند.
پراستیک اسید نیز تحت تأثیر مواد آلی قرار میگیرد، ولی قدرت اکسیدکنندگی آن بالا است.
ملاحظات زیستمحیطی
پراستیک اسید از نظر محیط زیستی مطلوبتر است، چون به ترکیبات ساده تجزیه میشود.
گلوتارآلدئید نیاز به مدیریت دقیق پسماند دارد.
کدام بهتر است؟
پاسخ وابسته به شرایط است:
گلوتارآلدئید مناسب است وقتی:
- تجهیزات حساس به خوردگی داریم
- زمان تماس طولانی قابلقبول است
پراستیک اسید مناسب است وقتی:
- سرعت بالا لازم است
- کنترل عفونت شدید اهمیت دارد
- نگرانی زیستمحیطی و شغلی وجود دارد
نقش این دو ماده در ضدعفونی سطح بالا
هر دو در دسته High-Level Disinfectant قرار دارند و برای وسایل نیمهبحرانی مانند اندوسکوپها کاربرد دارند، جایی که استریلیزاسیون حرارتی ممکن نیست.
جمعبندی نهایی
گلوتارآلدئید و پراستیک اسید هر دو از قویترین مواد ضدعفونیکننده هستند، اما:
- گلوتارآلدئید بیشتر با تثبیت پروتئینها عمل میکند
- پراستیک اسید با اکسیداسیون تخریبی
پراستیک اسید سریعتر، زیستسازگارتر و در بسیاری موارد ایمنتر است، اما انتخاب نهایی باید بر اساس نوع وسیله، شرایط کاری، تهویه و پروتکل کنترل عفونت انجام شود
