نقش طبقهبندی اسپالدینگ در انتخاب روش ضدعفونی
کنترل عفونت یکی از مهمترین ارکان ایمنی در مراکز درمانی، بیمارستانها، کلینیکها و صنایع حساس مانند داروسازی است. انتقال میکروارگانیسمهای بیماریزا از طریق تجهیزات پزشکی، سطوح آلوده، ابزارهای جراحی و محیطهای درمانی میتواند باعث ایجاد عفونتهای خطرناک و افزایش هزینههای درمان شود.
یکی از مهمترین روشهای کنترل این عوامل بیماریزا، استفاده صحیح از مواد ضدعفونی کننده است. ضدعفونیکنندهها ترکیبات شیمیایی یا فیزیکی هستند که برای کاهش یا حذف میکروارگانیسمهای موجود روی سطوح، تجهیزات یا پوست استفاده میشوند.
https://en.wikipedia.org/wiki/Spaulding_classification
انتخاب یک ضدعفونیکننده مناسب به عوامل مختلفی مانند نوع سطح، میزان آلودگی، نوع میکروب هدف، زمان تماس، غلظت ماده و کاربرد مورد نظر بستگی دارد. استفاده نادرست از مواد ضدعفونیکننده نه تنها باعث کاهش اثربخشی فرآیند ضدعفونی میشود، بلکه ممکن است موجب آسیب به تجهیزات یا ایجاد مقاومت میکروبی شود.
یکی از اشتباهات رایج در حوزه کنترل عفونت، یکسان دانستن ضدعفونی و استریلیزاسیون است.
ضدعفونی فرآیندی است که طی آن تعداد زیادی از میکروارگانیسمهای بیماریزا از بین میروند، اما همیشه قادر به حذف کامل اسپورهای باکتریایی نیست.
ضدعفونی بر اساس میزان قدرت اثر به سه گروه تقسیم میشود:
این روش برای از بین بردن بسیاری از باکتریهای رویشی، برخی قارچها و ویروسهای پوششدار استفاده میشود.
نمونه مواد:
کاربرد:
این نوع ضدعفونی قدرت بیشتری داشته و میتواند مایکوباکتریومها را نیز از بین ببرد.
نمونه مواد:
کاربرد:
ضدعفونی سطح بالا قادر است تمام میکروارگانیسمها به جز تعداد زیادی از اسپورهای مقاوم را حذف کند.
مواد مورد استفاده:
کاربرد:
یکی از مهمترین سیستمهای استاندارد برای تعیین روش مناسب ضدعفونی و استریلیزاسیون تجهیزات پزشکی، طبقهبندی اسپالدینگ است.
این سیستم توسط دکتر Earle Spaulding در سال ۱۹۳۹ ارائه شد و هنوز یکی از پایههای اصلی دستورالعملهای کنترل عفونت در مراکز درمانی محسوب میشود.
بر اساس این طبقهبندی، تجهیزات پزشکی بر اساس میزان خطر انتقال عفونت به سه گروه تقسیم میشوند:
ابزارهای بحرانی تجهیزاتی هستند که وارد بافتهای استریل بدن، سیستم عروقی یا حفرههای استریل میشوند.
این تجهیزات بیشترین خطر انتقال عفونت را دارند و باید کاملاً استریل شوند.
مثال تجهیزات بحرانی:
روش مناسب:
برای این تجهیزات تنها ضدعفونی کافی نیست و باید از فرآیند استریلیزاسیون استفاده شود.
روشهای رایج:
این تجهیزات با غشاهای مخاطی یا پوست غیر سالم تماس دارند اما وارد بافت استریل نمیشوند.
این گروه معمولاً نیازمند ضدعفونی سطح بالا هستند.
مثال تجهیزات نیمه بحرانی:
روش مناسب:
حداقل نیاز:
مواد رایج:
گلوتارآلدئید
یکی از قدیمیترین مواد ضدعفونیکننده سطح بالا است که علیه:
فعالیت دارد.
پراستیک اسید یک اکسیدکننده قوی است که در غلظتهای پایین نیز اثر میکروبکشی بسیار بالایی دارد.
مزایا:
کاربرد:
تفاوت گلوتارآلدئید و پراستیک اسید
هیدروژن پراکساید با تولید رادیکالهای آزاد باعث تخریب پروتئینها، لیپیدها و DNA میکروارگانیسمها میشود.
کاربرد:
این تجهیزات فقط با پوست سالم تماس دارند و کمترین خطر انتقال عفونت را دارند.
پوست سالم یک سد دفاعی طبیعی محسوب میشود.
مثال:
روش مناسب:
ضدعفونی سطح پایین یا متوسط کافی است.
مواد مورد استفاده:
مواد ضدعفونیکننده بر اساس ساختار شیمیایی، مکانیسم اثر و سطح کاربرد به گروههای مختلفی تقسیم میشوند. انتخاب ماده مناسب باید بر اساس نوع کاربرد، سطح خطر تجهیزات و استانداردهای کنترل عفونت انجام شود.
الکلها از پرمصرفترین مواد ضدعفونیکننده در محیطهای درمانی هستند. مهمترین انواع آن شامل:
معمولاً غلظت مؤثر الکلها بین ۶۰ تا ۹۰ درصد است.
مکانیسم اثر الکلها
الکلها باعث:
میشوند.
مزایا:
محدودیتها:
کاربردها:
ترکیبات کلردار از قدیمیترین و پرکاربردترین مواد ضدعفونیکننده هستند.
مهمترین ماده این گروه:
هیپوکلریت سدیم (Sodium Hypochlorite)
یا همان محلولهای پایه کلر که با نام سفیدکننده نیز شناخته میشوند.
مکانیسم اثر:
کلر با ایجاد اسید هیپوکلرو (HOCl) باعث:
میشود.
طیف اثر:
موثر بر:
کاربردها:
معایب:
این گروه از مواد ضدعفونیکننده بیشتر برای سطوح غیر بحرانی استفاده میشوند.
نمونهها:
مکانیسم اثر:
با تخریب غشای سلولی میکروارگانیسمها باعث مرگ سلولی میشوند.
مزایا:
محدودیت:
اثر ضعیف در برابر:
کاربرد:
مواد اکسیدکننده مانند پراکسید هیدروژن و پراستیک اسید از مهمترین ضدعفونیکنندههای نسل جدید هستند.
پراکسید هیدروژن (Hydrogen Peroxide)
هیدروژن پراکساید با آزادسازی رادیکالهای آزاد اکسیژن باعث تخریب ساختارهای حیاتی سلول میشود.
اثرات:
مزایا:
کاربرد:
پراستیک اسید (Peracetic Acid)
پراستیک اسید یکی از قویترین مواد ضدعفونیکننده سطح بالا است.
این ماده ترکیبی از:
است.
ویژگیهای مهم:
کاربردها:
پراستیک اسید به دلیل توانایی بالا در حذف طیف وسیعی از میکروارگانیسمها، یکی از گزینههای مهم در فرآیندهای ضدعفونی سطح بالا محسوب میشود.
۵– گلوتارآلدئید (Glutaraldehyde)
گلوتارآلدئید یک آلدهید قوی با سابقه طولانی در ضدعفونی تجهیزات پزشکی است.
مکانیسم اثر:
با ایجاد اتصال عرضی بین پروتئینها باعث غیرفعال شدن سلولهای میکروبی میشود.
کاربرد:
مزایا:
معایب:
۶– ارتوفتال آلدهید (OPA)
OPA یک ضدعفونیکننده سطح بالا از خانواده آلدهیدها است.
مزایا:
کاربرد:
۷– یدوفورها (Iodophors)
ترکیبات یددار مانند پوویدون آیوداین از مواد شناختهشده ضدعفونیکننده هستند.
کاربرد:
مزایا:
محدودیت:
حتی بهترین ماده ضدعفونیکننده نیز در شرایط نامناسب ممکن است عملکرد مطلوبی نداشته باشد.
عوامل مهم عبارتند از:
۱– غلظت ماده ضدعفونیکننده
کاهش بیش از حد غلظت میتواند باعث کاهش اثر میکروبکشی شود.
۲– زمان تماس
برای رسیدن به اثر مطلوب، ماده باید مدت زمان کافی روی سطح باقی بماند.
۳– وجود مواد آلی
خون، پروتئینها و آلودگیهای سطحی میتوانند اثر برخی مواد را کاهش دهند.
۴– دما
برخی مواد در دمای بالاتر عملکرد بهتری دارند.
۵– نوع میکروارگانیسم
مقاومت میکروبها متفاوت است.
به طور کلی مقاومت میکروبی به شکل زیر افزایش مییابد:
اسپورهای باکتریایی
↓
مایکوباکتریومها
↓
ویروسهای بدون پوشش
↓
قارچها
↓
ویروسهای پوششدار
↓
باکتریهای رویشی
اهمیت انتخاب صحیح ضدعفونیکننده در بیمارستان
انتخاب نادرست ماده ضدعفونیکننده میتواند پیامدهای زیر را داشته باشد:
به همین دلیل استفاده از سیستمهایی مانند طبقهبندی اسپالدینگ کمک میکند تا برای هر وسیله، مناسبترین روش ضدعفونی یا استریلیزاسیون انتخاب شود.
ضدعفونیکنندهها نقش اساسی در پیشگیری از عفونتهای بیمارستانی دارند. مواد مختلف مانند الکلها، ترکیبات کلردار، آمونیومهای چهارتایی، پراکسید هیدروژن، پراستیک اسید، گلوتارآلدئید و OPA هر کدام کاربرد و محدودیتهای خاص خود را دارند.
شناخت سطح خطر تجهیزات بر اساس طبقهبندی اسپالدینگ، اولین قدم برای انتخاب صحیح فرآیند کنترل عفونت است. تجهیزات بحرانی نیازمند استریلیزاسیون، تجهیزات نیمه بحرانی نیازمند ضدعفونی سطح بالا و تجهیزات غیر بحرانی نیازمند ضدعفونی سطح پایین یا متوسط هستند.
استفاده اصولی از ضدعفونیکنندههای استاندارد، همراه با رعایت غلظت، زمان تماس و دستورالعملهای کنترل عفونت، نقش مهمی در افزایش ایمنی بیماران و کارکنان مراکز درمانی دارد.
