کلرین دی‌اکساید (ClO₂) در ضدعفونی ابزار پزشکی و آندوسکوپ‌ها

کلرین دی‌اکساید (ClO₂) در ضدعفونی ابزار پزشکی و آندوسکوپ‌ها

کنترل عفونت‌های بیمارستانی یکی از اولویت‌های اصلی سیستم‌های بهداشتی و درمانی در سراسر جهان است.

عفونت‌های ناشی از مراقبت‌های درمانی (HAIs) نه تنها سبب افزایش مدت بستری بیماران می‌شوند، بلکه هزینه‌های درمانی را به شدت بالا برده و میزان مرگ‌ومیر را افزایش می‌دهند.

ابزار پزشکی به‌ ویژه آندوسکوپ‌ ها، به دلیل تماس مستقیم با مخاط و بافت‌های حساس بدن، نقش مهمی در انتقال عوامل بیماری‌زا ایفا می‌کنند.

از این رو، انتخاب ماده ضدعفونی‌ کننده‌ای که علاوه بر داشتن طیف اثر گسترده، برای تجهیزات حساس ایمن باشد، اهمیت ویژه‌ای دارد. یکی از این مواد که طی سال‌های اخیر توجه زیادی به آن جلب شده است، کلرین دی‌اکساید (Chlorine Dioxide) است.

جهت خرید کلیک کنید.

کلرین دی‌اکساید چیست؟

کلرین دی‌اکساید (ClO₂) یک ترکیب شیمیایی گازی است که در آب محلول می‌شود. این ماده به عنوان یک اکسیدکننده قوی شناخته می‌شود که توانایی از بین بردن طیف وسیعی از میکروارگانیسم‌ها شامل:

• باکتری‌ها (گرم مثبت و گرم منفی)
• ویروس‌های پوشش‌دار و بدون پوشش
• قارچ‌ها
• مایکوباکتریوم توبرکلوزیس
• اسپورهای باکتریایی
  را دارد.

برخلاف ترکیبات سنتی کلردار، کلرین دی‌اکساید در غلظت‌های پایین نیز اثربخشی بالایی نشان داده و باقی‌مانده سمی خطرناک در ابزار یا محیط باقی نمی‌گذارد.

همین ویژگی باعث شده است که به‌عنوان جایگزین مناسبی برای مواد سنتی مثل گلوتارآلدئید و پراستیک اسید معرفی شود (Zhang et al., 2021).

اهمیت ضدعفونی ابزار پزشکی

ابزارهای پزشکی به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند:

1. ابزارهای بحرانی (Critical): ابزارهایی که وارد بافت‌های استریل یا جریان خون می‌شوند (مانند ابزار جراحی). این وسایل باید استریل شوند.
2. ابزارهای نیمه‌بحرانی (Semi-Critical): تجهیزاتی که با مخاط یا پوست غیرسالم تماس دارند ولی وارد بافت‌های استریل نمی‌شوند (مانند آندوسکوپ‌ها و برونکوسکوپ‌ها). این وسایل نیازمند ضدعفونی سطح بالا هستند.

در این دسته دوم، کلرین دی‌اکساید به دلیل قدرت ضدعفونی بالا، سازگاری با ابزار حساس و نفوذ به بیوفیلم‌ها، جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است.

فیلم  شستشوی آندوسکوپ

آندوسکوپ و چالش‌های ضدعفونی آن

آندوسکوپ‌ ها به دلیل طراحی پیچیده و وجود کانال‌ های باریک، به‌راحتی در معرض آلودگی و تشکیل بیوفیلم قرار می‌گیرند. بیوفیلم‌ ها مجموعه‌ ای از میکروارگانیسم‌ ها هستند که در یک ماتریکس چسبنده محصور شده‌اند و مقاومت بالایی در برابر ضدعفونی‌کننده‌ ها دارند.

مطالعات نشان داده‌اند که بسیاری از آلودگی‌های ناشی از آندوسکوپ‌ها، به دلیل حضور بیوفیلم‌ها است (Biofilms and AMR, 2025).

کلرین دی‌اکساید با توانایی نفوذ بالا و خاصیت ضدبیوفیلم، یکی از بهترین گزینه‌ها برای مقابله با این چالش است.

مطالعه‌ای در سال 2006 نشان داد که استفاده از کلرین دی‌اکساید در دستگاه‌های شست‌وشوی اتوماتیک (AWD) برای آندوسکوپ‌های گوارشی، کارایی بالایی داشته و منجر به حذف کامل آلودگی‌ها می‌شود (Endoscope Disinfection Study, 2006).

مکانیسم اثر کلرین دی‌اکساید

کلرین دی‌اکساید یک اکسیدکننده قوی است که با حمله به غشاهای سلولی، پروتئین‌ها و اسیدهای نوکلئیک، موجب تخریب سریع ساختار میکروارگانیسم‌ها می‌شود.

ویژگی مهم آن این است که برخلاف کلر یا هیپوکلریت سدیم، واکنش انتخابی بیشتری داشته و ترکیبات سمی مضر کمتری تولید می‌کند.

همین موضوع باعث می‌شود که برای ابزارهای حساس و محیط‌های بیمارستانی گزینه‌ای ایمن‌تر باشد (Huang et al., 2022).

کاربردهای کلرین دی‌اکساید در بیمارستان

۱. ضدعفونی آندوسکوپ‌ها

مطالعات مختلف نشان داده‌اند که کلرین دی‌اکساید در زمان کوتاه (۵–۱۰ دقیقه) می‌تواند آندوسکوپ‌ها را ضدعفونی کند. این زمان در مقایسه با موادی مثل گلوتارآلدئید بسیار کوتاه‌تر است و خطر تخریب دستگاه نیز کمتر است (Springer Pilot Study, 2016).

۲. ابزار جراحی حساس به حرارت

ابزارهایی که نمی‌توانند در اتوکلاو یا بخار استریل شوند، می‌توانند با محلول کلرین دی‌اکساید ضدعفونی شوند. این شامل تجهیزات پلاستیکی، وسایل دارای لنز یا فیبر نوری است.

۳. محیط و سطوح بیمارستانی

کلرین دی‌اکساید علاوه بر ابزار، برای ضدعفونی سطوح اتاق عمل، بخش‌های ICU، CCU و تجهیزات پزشکی ثابت نیز کاربرد دارد. توانایی حذف Legionella از سیستم‌های آب بیمارستان نیز از دیگر مزایای آن است (Journal of Hospital Infection, 2011).

استانداردها و راهنماهای بین‌المللی

• ANSI/AAMI ST58:2024 کلرین دی‌اکساید را به عنوان یک ضدعفونی‌کننده سطح بالا معرفی کرده است.
• CDC Guidelines (2008, updated) استفاده از کلرین دی‌اکساید در بیمارستان‌ها را به‌عنوان یک گزینه ایمن برای ضدعفونی ابزار نیمه‌بحرانی ذکر کرده است.
• مطالعات جدید در AJIC (2025) نشان می‌دهد که این ماده می‌تواند به‌عنوان فناوری ضدعفونی سطح بالا (HLD) مورد استفاده گسترده‌تری قرار گیرد.

مزایا و محدودیت‌ها

مزایا:

• زمان تماس کوتاه
• طیف اثر گسترده
• اثر ضدبیوفیلم
• بدون باقی‌مانده خطرناک
• سازگار با ابزار حساس
• دوستدار محیط‌زیست

محدودیت‌ها:

• نیاز به آماده‌سازی دقیق محلول
• پایداری محدود (۷–۱۴ روز)
• نیاز به آموزش کارکنان برای استفاده صحیح

کلرین دی‌اکساید یکی از مؤثرترین و ایمن‌ترین گزینه‌ها برای ضدعفونی ابزارهای پزشکی و آندوسکوپ‌ها در محیط‌های بیمارستانی است.

این ماده با اثر سریع، توانایی نفوذ در بیوفیلم‌ها و سازگاری با ابزار حساس، می‌تواند نقش مهمی در کاهش عفونت‌های بیمارستانی ایفا کند.

با توجه به تأییدیه‌ها و مطالعات متعدد، انتظار می‌رود استفاده از آن به‌عنوان جایگزین ضدعفونی‌کننده‌های سنتی در سال‌های آینده گسترش بیشتری پیدا کند.

منابع

1. Rutala WA, Weber DJ. Disinfection and sterilization in health care facilities: An overview and current issues. Am J Infect Control. 2016.
2. Zhang J, et al. Disinfection effectiveness of chlorine dioxide on medical equipment and biofilm-associated bacteria. J Hosp Infect. 2021.
3. Huang J, et al. Efficacy of chlorine dioxide in inactivating Mycobacterium tuberculosis and other healthcare-associated pathogens. Infect Control Hosp Epidemiol. 2022.
4. Endoscope disinfection using chlorine dioxide in an automated washer‑disinfector. J Hosp Infect. 2006.
5. A pilot study on using chlorine dioxide gas for disinfection of gastrointestinal endoscopes. J Zhejiang Univ Sci B. 2016.
6. Biofilms and antimicrobial resistance in healthcare: Evaluating chlorine dioxide as a candidate to protect patient safety. Tristel White Paper. 2025.
7. CDC. Guideline for Disinfection and Sterilization in Healthcare Facilities. 2008 (updated).
8. ANSI/AAMI ST58:2024. Chemical sterilization and high-level disinfection in health care facilities.
9. Legionella control with chlorine dioxide in hospital water systems. J Hosp Infect. 2011.
10. AJIC. Pros and Cons for Adopting a Novel High-Level Disinfection Technology. Am J Infect Control. 2025.

مقالات علمی و منابع کاربردی

1. Endoscope disinfection using chlorine dioxide in an automated washer-disinfector
   این مطالعه اثربخشی کلرین دی‌اکساید در ضدعفونی آندوسکوپ‌های گوارشی در دستگاه‌های اتوماتیک شست‌وشو را بررسی کرده است.

2. A pilot study on using chlorine dioxide gas for disinfection of gastrointestinal endoscopes (2016)
   استفاده از گاز ClO₂ برای ضدعفونی آندوسکوپ‌های گوارشی با موفقیت کامل و هزینه بسیار پایین (~0.46 USD برای هر آندوسکوپ) در این مطالعه مورد بررسی قرار گرفته است.
3. Short Report: Biofilms and antimicrobial resistance in healthcare (2025)
   این مقاله تازه در Journal of Hospital Infection اثرگذاری ضدعفونی‌کننده‌های مبتنی بر ClO₂ را در برابر MDROها و بیوفیلم‌های تشکیل‌شده توسط باکتری‌هایی مانند P. aeruginosa و S. aureus بررسی کرده است. نتایج نشان می‌دهند که در زمان تماس واقعی، کاهش ۴ لاگ10 یا بیشتر در بیوفیلم‌ها حاصل می‌شود و ClO₂ گزینه‌ای مناسب برای ضدعفونی محیطی بیمارستان است .
4. Pros and Cons for Adopting a Novel High-Level Disinfection Technology
   مقاله‌ای از American Journal of Infection Control که نقش کلرین دی‌اکساید (که اخیراً وارد بازار آمریکا شده) را به‌عنوان یک ضدعفونی‌کننده سطح بالا بررسی می‌کند.
5. Chlorine Dioxide and Legionella control in hospital water systems
   چندین نشریه معتبر (از جمله Journal of Hospital Infection) استفاده از ClO₂ در حذف Legionella و کنترل بیوفیلم در سیستم‌های آبی بیمارستان را اثبات می‌کنند.
6. Challenges of Biofilms in Healthcare (2025, Tristel)  گزارشی از شرکت Tristel در خصوص تأثیر بیوفیلم‌ها در محیط بیمارستان و اثربخشی محصولات کلرین دی‌اکساید این شرکت در مقابله با بیوفیلم‌های مرطوب و خشک.
7. Biofilms on medical instruments and surfaces: Do they interfere with cleaning and disinfection? (2023)
   این مقاله از مجله AJIC به بررسی نقش بیوفیلم‌ها در تضعیف اثربخشی ضدعفونی ابزار پزشکی و سطوح محیطی پرداخته است.